We staan stil bij een typisch IJmuidens onderwerp met een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor de Fatimakapel, of hoe IJmuiden-Oost bijna een bedevaartsoord werd.

Door Erik Baalbergen

Op het rooms-katholieke deel van de begraafplaats Duinhof bevindt zich de Fatimakapel. Deze kapel is begin 2025 onder grote belangstelling ingewijd door de bisschop van Haarlem. Op de gevelsteen rechts van de ingang staat ‘Uit dankbaarheid ter eere van O.L.Vr. v. Fatima – Bevrijdingsjaar 1945 – De Parochianen’. De Fatimakapel kent een stukje Portugese en een groot stuk IJmuidense geschiedenis.

Maria-verschijning

De link met Portugal is Fátima, een plaats ten noordoosten van de hoofdstad Lissabon. Het dorp groeit uit tot een rooms-katholiek bedevaartsoord als, volgens overleveringen, Jezus’ moeder Maria tussen mei en oktober 1917 zes keer nabij het dorp verschijnt aan de drie herderskinderen Lucia, Francisco en Jacinta. Sindsdien wordt Maria aangeduid als Onze Lieve Vrouw van Fátima.

De verschijningen vinden steeds plaats op hetzelfde tijdstip en dezelfde plek op de dertiende van de maand. De eerste keer vraagt ze de kinderen om dagelijks Rozenhoedjes te bidden voor de beëindiging van de oorlog; het zijn immers de jaren van de Eerste Wereldoorlog. Daarnaast vraagt ze de kinderen of ze bereid zijn om offers te brengen voor zondaars. De kinderen stemmen toe. Bij de volgende verschijningen komen steeds meer omstanders, maar alleen de drie kinderen ervaren de verschijningen. Bij die verschijningen onthult Maria de drie geheimen van Fatima.

Gelofte

En dan IJmuiden-Oost, ruim een kwart eeuw later en een wereldoorlog verder. De parochianen van Sint Laurentius van Brindisië doen tijdens de hongerwinter van 1944, op 28 november en naar een idee van pater Richardus, de gelofte een Mariakapel te bouwen in de Laurentiuskerk als IJmuiden-Oost gespaard blijft van grote oorlogsrampen. De Laurentiuskerk, of Paterskerk, staat aan de Willemsbeekweg nabij de Zeeweg. In december 1944 wordt een bouwcommissie ingesteld en wordt parochiaan Harry van Kaam gevraagd om een ontwerp te maken van de kapel.

Na de bevrijding blijkt dat meer dan duizend huizen in de parochie in puin liggen. Je zou zeggen dat de parochie niet gespaard is gebleven. Maar de meerderheid van de parochianen denkt hier anders over: ze leven nog! En het puin is niet het gevolg van direct oorlogsgeweld, maar van het slopen in opdracht van de bezetter. De parochie wil de gelofte inwilligen en de kapel bouwen. Harry van Kaam wordt gevraagd om de bouw te leiden. De bouw mag, afgezien van bouwmaterialen, geen geld kosten. Veel vrijwilligers melden zich aan om in hun vrije tijd hun steentje bij te dragen.

Schoonbikken

Begin november 1945 starten de voorbereidingen. In de kloostertuin worden zo’n elfduizend stenen van gesloopte woningen verzameld en door tientallen vrijwilligers met de hand schoongebikt. Door vijftien meisjes wordt wekelijks huis-aan-huis gecollecteerd voor de overige bouwmaterialen. Uiteindelijk wordt zo’n twintigduizend gulden ingezameld. In april 1946 start de aanleg van de fundering en op 13 juli wordt de eerste steen gelegd. De parochianen nemen zelf de bouw van de kapel en de inrichting met onder meer zes bidstoelen voor hun rekening.

Een voorstelling van de verschijning van de Onze-Lieve-Vrouw van Fátima wordt uitbesteed aan de beeldhouwer Henk Etienne uit Delft. Etienne boetseert een tafereel in klei. Met behulp van gips wordt een mal gemaakt rond de klei. Pottenbakker Den Blanken in Leiderdorp vult de mal met pottenbakkerklei, waarna het beeldhouwwerk in twaalf delen wordt gebakken, geschilderd en opnieuw gebakken. Op 9 november 1946 wordt het geglazuurde beeldhouwwerk geplaatst. Glas-in-loodramen in de kapel worden door een Beverwijkse glazenier geleverd.

Oorlogsslachtoffers en bedevaarten

De kapel wordt ook een monument ter herinnering aan achttien parochianen die tijdens of vlak na de Tweede Wereldoorlog hun leven lieten, op zee, bij de Grebbelinie, door een bomexplosie, in Duitsland en in Nederlands Oost-Indië. Hun namen zijn vereeuwigd in zwart marmeren wandtegels in de kapel.

Tijdens de heilige mis op zondag 8 december 1946, op de dag van het ‘Hoogfeest van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria’, wordt de Fatimakapel ingezegend door de pater Provinciaal der Kapucijnen Ferrerius, geassisteerd door pater Clementinus. ’s Avonds vindt in het Patronaatsgebouw een feestavond plaats. De kapel is de eerste Fatimakapel in Nederland met een afbeelding van de O.L. Vrouw van Fatima. Vanuit het hele land is er belangstelling voor de Fatimakapel, vooral als in 1947 de plechtige Fatima-lof op de laatste zondag van de maand wordt ingevoerd. Er vinden zelfs bedevaarten en boetetochten naar de Fatimakapel in IJmuiden-Oost plaats. Maar een bedevaartsoord is IJmuiden-Oost niet echt geworden.

Drie verhuizingen

De kapel krijgt te maken met drie verhuizingen. Bij de sloop van de Laurentiuskerk in november 1982 wordt de Fatimakapel overgebracht naar de nabijgelegen en op 13 mei 1984 ingewijde nieuwe Laurentiuskerk aan het Fidelishof. Als in 2016 de kerk aan het Fidelishof verkocht wordt, geeft de parochie Harry van Kaam, kleinzoon van de ontwerper van de kapel en eigenaar van een bouwbedrijf, opdracht de Fatimakapel verplaatsen naar de Pieterkerk aan de Zuiderkruisstraat. De verplaatsing van het beeldhouwwerk wordt uitbesteed aan een externe expert. Op 15 januari 2017 wordt de kapel ingezegend door pater Kapucijn Antoon Mars, die werkzaam is geweest in de parochie in IJmuiden-Oost.

In 2022 wordt ook de Pieterkerk verkocht en wordt het beeldhouwwerk tijdelijk opgeslagen. In 2024 vindt het parochiebestuur in overleg met de gemeente Velsen en de beheerder van Begraafplaats Duinhof een plek voor een nieuwe kapel op het katholieke deel van Duinhof. Kleinzoon Harry van Kaam bouwt de nieuwe kapel. Het beeldhouwwerk van de verschijning en de wandtegels met de namen van de achttien oorlogsslachtoffers uit de parochie hebben hun plaats gevonden in deze kapel. Op 23 februari 2025, in het jaar van de viering van tachtig jaar bevrijding, wordt de nieuwe Fatimakapel ingewijd door bisschop Hendriks van Haarlem.

De inzegening van de Fatimakapel door de bisschop van Haarlem, Mgr. Hendriks, op 23 februari 2025. Foto: Erik Baalbergen