We staan stil bij een typisch IJmuidens onderwerp met een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor de Musschenbuurt.

Door Erik Baalbergen

De Musschenbuurt is een van de nederzettingen waar kanaalwerkers en hun gezinnen in de periode van de aanleg van het Noordzeekanaal (1865-1876) neerstrijken. De Musschenbuurt hoort daarmee thuis in het rijtje van buurtschappen in de duinen ten zuiden van de kanaalwerken en ten westen van Velsen, zoals de Heide, de Hoogeberg en de Koekoek. Het buurtje ligt nabij het Wijk aan Zeeërvoetpad, de latere Wijk aan Zeeërweg, ten zuiden van de Hoogeberg.

Hoogeberg en Musschenbuurt

De Hoogeberg ligt aan de later aangelegde straatweg van Velsen naar IJmuiden, de tegenwoordige IJmuiderstraatweg, en kennen we uit het iets minder verre verleden als de terreinen van de kalkzandsteenfabriek en, ten oosten daarvan, het Gasbedrijf Velsen met de opvallende gashouders. Later bevindt zich op dit laatste terrein onder meer zwembad De Hoogeberg. Tegenwoordig vinden we hier onder meer een woonzorgcomplex en een bouwmarkt met bovengelegen sportschool.

Terug naar de Musschenbuurt. Dit buurtje kunnen we het beste positioneren rond en ten zuiden van het huidige Watertorenpad, aan de oostelijke voet van de duintop waarop later, in 1914/1915, de markante gemeentelijke watertoren verrijst. De Musschenbuurt wordt dikwijls verward met de Hoogeberg, maar ligt dus aan de andere kant van het Wijk aan Zeeërvoetpad. In de tijd van de kanaalgraverij staan hier voornamelijk houten keten en rieten hutten. Willem Braam vestigt in 1867 een boerderij bij de Musschenbuurt.

Sneeuwwitje

Met de opening van de Nederlandsche Kunst-Zandsteen Fabriek (de kalkzandsteenfabriek) in 1878 ten westen van het latere Gas- en Waterbedrijf worden de Hoogeberg en de Musschenbuurt vooral bewoond door personeel. In de Musschenbuurt wonen ook enige zonderlinge figuren, zoals de door Jan van Baarsel in zijn rubriek ‘IJmuiden wat vertel je me nou?’ beschreven Sneeuwwitje, een timmerman die ervoor kiest om zich aan niemand en niets te binden. Hij woont in een van de schamele hutjes in de Musschenbuurt achter de boerderij van Willem Braam.

In 1903 gaan de Hoogeberg en de Musschenbuurt op in Velseroord. De naam Hoogeberg is gaan voortleven in onder meer de naam van de kalkzandsteenfabriek, die tijdens de eerste wereldoorlog wegens gebrek aan werk definitief moet sluiten. De Hoogeberg is ook de naam van de exploitatiemaatschappij die de gronden van de voormalige kalkzandsteenfabriek beheert totdat de gemeente deze overneemt. Hoogeberg komt bovendien voor als plaatsaanduiding in Velseroord, soms zelfs als adres met huisnummer.

De naam Musschenbuurt komt tot in de jaren twintig van de vorige eeuw slechts sporadisch voor als plaatsbepaling in Velseroord in advertenties en krantenartikelen. Zo worden ‘op het erf van Tijs Braam in de Musschenbuurt te Velseroord een groote partij emballage kisten, balken’ en nog meer bouwmaterialen verkocht, en is er ‘in een schuur van den heer H. in den Musschenbuurt een ruit uitgesneden, vermoedelijk met het doel om kippen te stelen.’

Musschenbuurtplantsoen

De naam komt officieel voor in 1919 in het uitbreidingsplan IJmuiden-Velseroord: de naam Musschenbuurtplantsoen wordt op 28 januari 1919 met een raadsbesluit vastgesteld voor het terrein rond de watertoren. Het is ‘zoo genoemd naar de van oudsher daar ter plaatse geldende kadastrale benaming.’

In mei 1927 komt deze naam nog even ter sprake in de gemeenteraad: ‘De naam Musschenbuurtplantsoen is nog niet ingeburgerd. In lengte wint deze naam het nog van den Velserduinerbuurtweg, welke naam wegens de lengte is veranderd in Velserduinweg. Er mag dus ook wel voor dezen zwaar-op-den-tong liggenden naam wat anders gezocht worden. Hoe denkt de raad over Jubileumplantsoen?’ De voorgestelde naam refereert ongetwijfeld naar het in 1927 goedgekeurde voorstel om alsnog ter gelegenheid van het vijftig jaar bestaan van IJmuiden in 1926 de watertoren te voorzien van een jubileumklok met verlichte wijzerplaten. De naam Jubileumplantsoen ben ik verder niet meer tegengekomen.

Vuurtoren

Overigens was de jubileumklok blijkbaar geen succes. Onder de kop ‘Velsen’s Klachtenboek. De Water- en Vuurtoren of het Mislukte Monument’ verschijnt er in december 1928 een artikeltje ondertekend door S.B., waarin de watertoren met de felverlichte wijzerplaten in het donker wordt gezien als vuurtoren. De schrijver geeft en passant een beknopte beschrijving van het plantsoen in die tijd: ‘Wat er omheen ligt heet op de kaart het Musschenbuurtplantsoen; in werkelijkheid lijkt het evenveel op een plantsoen als een auto op een boerenwagen, tenzij men over zoveel fantasie beschikt, dat men het dorre gras aanziet voor bloeiende heesters en de uit het lood geraakte schuren voor fraaie landhuizen.’

Troosteloze zandwoestijn

In een ander artikel in datzelfde jaar wordt het Musschenbuurtplantsoen omschreven als ‘troosteloze zandwoestijn, doorploegd met diepe gaten’, waaruit ‘thans onze majestueuze watertoren met de beroemde verlichte jubileumklok verrijst’. Om het predicaat ‘plantsoen’ te verdienen moet de zandgrond worden ontwikkeld tot ‘een bescheiden stukje moderne tuinarchitectuur’, ‘met een beetje groen, een paar heesters en een bloemperkje’.

Vanaf eind jaren twintig worden de Wijk aan Zeeërweg en andere straten rond de Musschenbuurt verder ontwikkeld en verrijzen er woonhuizen. We komen we de naam Musschenbuurt niet meer tegen. In de archieven van het Velsense straatnamenregister staat bij Musschenbuurtplantsoen vermeld dat deze ‘niet meer als straat bestaat’ en ‘niet is aangelegd’, dat het thans valt onder de ‘terreinen gas en water’ en dat de naam is ingetrokken met een raadsbesluit van 10 maart 1977.

Mussenkolonie

De precieze herkomst van de naam Musschenbuurt is niet bekend maar laat zich raden. De naam werd in verschillende Nederlandse en Belgische dorpen en steden gebruikt als spotnaam voor drukke volkse arbeidersbuurtjes waarin woninkjes dicht op elkaar gebouwd waren, en waarin het leven leek op het drukke leven in een mussenkolonie. Dergelijke buurtjes waren onder meer te vinden in Egmond en dus ook in Velseroord, het latere IJmuiden-Oost. Later, in de tijd van de sociale woningbouw ten gevolge van de Woningwet uit 1901, werd de naam gebruikt voor buurten met sociale woningbouwcomplexen, zoals in Arnhem.

Fotobijschrift: De Musschenbuurt aan de Wijk aan Zeeërweg in 1918 Foto: Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Velsen,7485