We staan even stil bij een typisch IJmuidens onderwerp met een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor een tafereel uit het IJmuiden van het begin van de vorige eeuw.

Door Erik Baalbergen

Je zou het niet zeggen maar de bedrijvigheid in het IJmuiden van weleer druipt van deze foto af. Dan heb ik het niet over de bijna dertig mensen en kinderen die de moeite nemen om te poseren voor de fotograaf. Nee, de bedrijvigheid is meer af te leiden uit de hoeveelheid draden die we vanuit de mast boven in het midden van de foto zien lopen. Die mast rijst uit boven het dak van een voor de hedendaagse IJmuidenaar nog steeds bekend gebouwtje…

Web

De Beeldbank van het Noord-Hollands Archief vermeldt geen fotograaf bij deze afbeelding. Het zou mij niet verbazen als de foto is geschoten door de destijds bekende IJmuidense fotograaf Leo Tismeer, die een zaak had aan het Willemsplein. Tismeer is wel als maker genoemd bij een soortgelijke foto uit de Beeldbank, met hetzelfde tafereeltje en met nagenoeg evenveel mensen en kinderen, gemaakt vanaf bijna hetzelfde standpunt. Beide foto’s zijn gemaakt in 1908.

De draden die we vanaf de mast alle kanten op zien lopen zijn telefoonkabels, veelal aansluitingen van lokale ondernemers. Het gebouwtje onder de mast is het centrale telefoonkantoor. Van mobieltjes en het World Wide Web heeft men in 1908 natuurlijk nog nooit gehoord. Het telefoonkantoor, dat we vandaag de dag nog kennen als het Bell-huisje aan de Visseringstraat tussen de Kanaalstraat en het Sluisplein, is in die tijd de spin in het ‘IJmuiden-Wijde Web’ van telefoonaansluitingen.

Telegraaf

Al snel na de opening van het Noordzeekanaal in 1876 heeft IJmuiden grote behoefte aan ‘communicatie op afstand’. Scheepsbevrachters en vishandelaren willen vanuit IJmuiden snel en eenvoudig communiceren met hun mensen in andere plaatsen. Nederland kent sinds 1845 wel de elektrische telegraaf, waarmee berichten op afstand kunnen worden doorgegeven. Bij de opening van het kanaal beschikt het hulppostkantoor bij de IJmuidense sluizen over zo’n telegraaf. Hier wordt in de beginjaren veel gebruik van gemaakt. Maar de telegraaf blijkt toch onhandig. De snelle IJmuidense ondernemer verliest kostbare tijd tussen het verzenden van een bericht en het ontvangen van het antwoord. Men heeft behoefte aan een directere manier van communiceren.

Bell

Hoewel anderen al eerder het ‘op-afstand-spreken’ hebben uitgevonden, verkrijgt Alexander Graham Bell in 1876 in de VS het eerste patent op de ‘telefoon’. Bell richt met zijn schoonvader in 1877 de Bell Telephone Company op. In 1880 wordt de ‘Nederlandsche Bell-Telephoon Maatschappij’ als dochteronderneming van de International Bell Telephone Company opgericht. Het is de eerste aanbieder van telefonie voor particulieren en bedrijven in Nederland. In 1881 opent zij het eerste telefoonnet in Amsterdam. In 1888 volgt de eerste ‘intercommunale’ (interlokale) telefoonlijn tussen Amsterdam en Haarlem.

In 1895 krijgt de Bell maatschappij vergunning voor de exploitatie van een interlokale telefoonlijn tussen IJmuiden en Amsterdam. Deze lijn komt er op initiatief van Halverhout & Zwart, de scheepsagent die sinds de beginjaren van IJmuiden hier is gevestigd en waaruit later de KVSA is voortgekomen.

Sieraad

De Bell maatschappij laat in 1896 aan de Visseringstraat door aannemer G.H. Philips uit IJmuiden een telefoonkantoor bouwen naar ontwerp van J. van Reijendam uit Haarlem. In oktober dat jaar komt het gebouwtje van ongeveer 5 bij 5 meter gereed. Op een gevelsteen aan de zijgevel prijkt de naam ‘Ned Bell Telefoon’. Het Haarlem’s Dagblad noemt het kantoor, dat er van binnen en van buiten ‘allerliefst’ uitziet, een ‘sieraad voor de plaats’.

Vanuit het kantoor heeft Halverhout & Zwart aanvankelijk alleen contact met vestigingen in Amsterdam en Zaandam, maar spoedig ook in andere delen in het land. Een half jaar later wordt met machtiging van de Minister van Waterstaat het ‘intercommunale telefoonnet’ voor het publiek opengesteld en kunnen anderen vanuit IJmuiden bellen. Vooral vishandelaren maken hier gebruik van. Particuliere telefoonaansluitingen zijn er dan nog nauwelijks. Het kantoor wordt tot halverwege de jaren twintig gebruikt als openbaar telefoonkantoor.

Eénkamerhotel

In 1897 neemt het Rijk de exploitatie van de interlokale lijnen over. De Telefonie wordt toegevoegd aan de Posterijen en Telegrafie. Vanaf dat moment wordt het kantoortje alleen nog voor de lokale gesprekken binnen de gemeente Velsen gebruikt. Later neemt het Rijk ook de lokale telefonie over en koopt het in 1916 het telefoonkantoor. Halverwege 1927 wordt een nieuwe telefooncentrale in het postkantoor aan de Kanaalstraat in gebruik genomen en verliest het Bell-kantoortje zijn functie.

Daarna wordt het Bell-kantoortje onder meer gebruikt als verenigingsgebouw van de IJmuider Vereniging van Bootlieden en later als opslagplaats. Het gebouwtje komt de Tweede Wereldoorlog ongeschonden door. Het is inmiddels een Rijksmonument. In 2010 knapt een IJmuidense ondernemer het drastisch op. De buitenkant wordt in oude staat hersteld en de binnenkant wordt ingericht als ‘historische’ en gezellige overnachtingsruimte. Tegenwoordig is het knusse kantoortje in gebruik als romantische éénkamerhotel onder de naam ’t Bellhuisje, met een ‘oud-Engelse sfeer met een heerlijk bed’. Het staat onder beheer van hotel Rauw aan de Kade. Het Bell-huisje is nog steeds een van de sieraden van IJmuiden!

Fotobijschrift: Het Bell-huisje als spin in het IJmuiden-Wijde Telefoonweb in 1908.  Foto: Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Velsen, 12238.