Fort van feiten en verhalen

IJmuiden-in-Zee – Nee, geen schrijffout, plaats van handeling ligt in het water en wel in de monding van het Noordzeekanaal tussen de pieren. In deze blog wordt de lezer meegenomen in de avonturen van een gids, die op een regenachtige woensdagmiddag een rondleiding op Forteiland IJmuiden verzorgt. Lees mee over mijn ervaringen op dit mooi bewaarde stukje IJmuiden.

Tekst en foto’s: Arita Immerzeel

Het zonnetje schijnt en ik stap op de fiets richting IJmuiden. Wat in geen weken te ervaren was, gebeurt onderweg: het regent. Mijn ‘fortjas’ is waterdicht en eenmaal op de Kop van de Haven aangekomen is hij alweer droog gewaaid. Zo’n 20 medevrijwilligers verzamelen zich bij de leugenbankjes en er drentelen ook al wat buitenlandse bezoekers rond. De plek oogt voor hen wat onoverzichtelijk, dus de rol als gids begint hier direct.

Motorschip de Koningin Emma van de Eerste (en enige) IJmuidense Rondvaartmaatschappij zal hen straks overzetten. Wij vrijwilligers hebben ons eigen bootje, De Fortwachter, die in drie overvaarten ons iets eerder op het eiland afzet. In de briefing vertelt voorzitter Pieter Dikker dat we de komst van 76 bezoekers kunnen verwachten. Ter plekke kunnen mensen nog kaartjes kopen, dus het aantal zou groter kunnen worden. We zijn met veertien gidsen, dus de groepjes zouden klein gehouden kunnen worden. We gaan voor een kwaliteitsvolle rondleiding op deze vakantiemiddag. Twee van onze gidsen, te weten Cor Visser en Pieter Dikker zullen de rondleiding in het Duits verzorgen. Eén van ons, Etjo Dik, zal een groep, die bij elkaar hoort, opvangen en rondleiden. Aan mij de eer om René de Vos, gids in opleiding, mee te nemen.

De eerste keer

Bij de steiger vangen vrijwilligers Willem Veenis en Peter Linsen na de komst van Koningin Emma maar liefst 128 bezoekers op en wijzen hen in groepjes toe aan de wachtende gidsen. René en ik krijgen vier mensen toegewezen. Zij komen alle vier uit de buurt en voor drie van hen is het de eerste keer dat zij het eiland tussen de pieren bezoeken. Eén van hen was hier lang geleden een keer en kan zich alleen het toilet herinneren. De keuze van mijn tour wordt door de variabelen: kleine groep en volwassenen en eerste keer, bepaald. Ik wil ze zoveel mogelijk highlighs laten zien, op alle drie de verdiepingen in ‘ons’ mooi bewaarde Oudhollandse fort en als het weer en de meeuwen mee willen werken, ook buiten iets meepakken vanwege de spectaculaire uitzichten en inzicht in de strategische ligging van het fort.

Zintuigen en fantasie

Omdat er aardig wat groepjes door het fort dwalen, loop ik telkens door naar een rustig plekje, waar ik de bezoekers vertel hoe oud het fort is, welke plek deze inneemt in de Stelling van Amsterdam en wat de ruimte waar we ons in bevinden ons vertelt. Ik hou van een belevenisgerichte rondleiding en laat de bezoekers hun zintuigen gebruiken en hun knopje fantasie aanzetten. Zo is bijvoorbeeld de geur in een munitieruimte anders dan onder de grote geschutskoepel. Gaandeweg de rondleiding die volgt, vertel ik in stapjes wat men ziet, ruikt, hoort, aanvoelt en wat de functie was. Er is zoveel bewaard gebleven en te vertellen, dat ik een keuze móet maken. Hoe vaak er gevochten is, hoe groot het fort is, welke munitie werd gebruikt, er komt van alles aan de orde. Maar ik hou ook zeker van de verhalen over de regels voor de manschappen. Elke dag scheren, en een of twee keer per week je kruis en voeten wassen bijvoorbeeld. Het groepje blijkt geïnteresseerd en stelt leuke vragen. Ik leg hen ook af en toe een vraag voor. Bijvoorbeeld, waarom ontbreekt er een stuk hekwerk in de kapel, de ruimte waar de hoofdcommandant en de officieren hun kamers hadden? Ja, het is een vluchtroute, maar niet voor mensen. Als manschappen makkelijk het fort uit kunnen komen, dan zou dat ook een makkelijke toegang kunnen zijn voor ongewenste indringers. Het is de aan- en uitvliegroute voor de postduiven, die in 1888 de communicatie verzorgden. Telefoon en mobieltjes waren er immers niet. Ook de uitleg van de lampnis spreekt tot de verbeelding, elektriciteit was er ook nog niet en vuur betekent gevaarlijk voor opgeslagen munitie. De oplossingen zijn prachtig uitgedacht en dan snap je wat er te zien is.

Uniek uitzicht

We blijken heel goed naar buiten te kunnen. Zo leuk is dat, even frisse neuzen en genieten van het zicht op de unieke grote geschutskoepel, enig in zijn soort bewaard gebleven, de Noordzee en de sluizen, de hoogovens, de skyline van IJmuiden. De woede van broedende meeuwen valt reuze mee.

Vlak voor dat de Emma ons weer zal overvaren naar de Kop van de Haven verzuchten de bezoekers uit mijn groep, dat het hartstikke leuk was, maar dat ze nog wel graag ook even de ruimtes willen bezoeken, die ik oversloeg omdat er andere groepen in waren. Wel, u vraagt en ik vertel in korte tijd nog even het een en het ander in het bevrijdingsmuseum, de privaten waar de manschappen staand hun behoefte deden, de gidsenruimte, waar elke woensdag koffie wordt gedronken en op open dagen de briefing plaats vindt. Verzadigd nemen we afscheid van elkaar, zes blije mensen. Meer informatie: www.ijmuidenserondvaart.nl en www.forteilandijmuiden.com.

Op drie wintermaanden na is er elke eerste zondag van de maand een open dag op Forteiland IJmuiden. Tijdens de zomermaanden zijn er extra mogelijkheden om het eiland op woensdagmiddag te bezoeken.