De heronthulling van het Kanaalgraversmonument

We staan even stil bij een typisch IJmuidens onderwerp aan de hand van een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor de heronthulling van het Kanaalgraversmonument.

Door Erik Baalbergen

De Kanaalgravers zijn thuisgekomen! Het monument van Aart Lamberts ter herinnering aan het 125-jarig bestaan van het Noordzeekanaal en IJmuiden in 2001 heeft in dit jubileumjaar 2026, waarin IJmuiden 150 jaar bestaat, eindelijk de plek gekregen waar het thuishoort. De kanaalgravers kijken nu vanaf een plekje nabij de Kleine Sluis op de promenade langs het Sluisplein uit over het gebied waar in 1865 het grote graafwerk begon en waar ze vele jaren gezwoegd hebben.

Schop en piebegaaltje

De aanleg van het Noordzeekanaal is een stukje geschiedenis waarin de kanaalgravers en hun gezinnen een prominente maar vooral destijds ondergewaardeerde rol hebben gespeeld. In november en december van afgelopen jaar heb ik in vier afleveringen in deze rubriek geprobeerd een beeld te schetsen van deze noeste werkers. Zij hebben tenslotte het stuk kanaal tussen de Noordzee en het Wijkermeer grotendeels met de hand gegraven. Het zand werd met een schop opgeschept en met een piebegaaltje over gammele loopplanken de put uit gekruid. Niet bepaald werk voor watjes.

In krantenverslagen en verhalen over de aanleg van het Noordzeekanaal kwamen destijds vooral de ‘helden’ van de Amsterdamsche Kanaal-Maatschappij en de Engelse aannemer Henry Lee & Son naar voren. De echte harde werkers komen er aanvankelijk bekaaid vanaf. Maar zonder kanaalgravers zou het Noordzeekanaal nooit zijn aangelegd in de jaren zestig en zeventig van de negentiende eeuw en zou IJmuiden niet in 1876 zijn gedoopt.

Aandacht en respect

Aandacht en respect voor de kanaalgravers en de omstandigheden waaronder zij hebben gewoond, geleefd en gewerkt komen pas veel later. Dit komt onder meer door de verhalen in de verschillende boeken over de geschiedenis van IJmuiden en andere publicaties. Ook schetst het Zee en Havenmuseum al sinds jaren een levendig beeld van de kanaalgraverij en de gravers in de vorm van onder meer een replica van een kanaalgravershut, het ‘luxe huis van een grondwerker’.

Als eerbetoon aan de kanaalgravers heeft de Projectgroep ‘125 jaar Noordzeekanaal’ een kunstwerk van Aart Lamberts (1947-2015) aan de bevolking van Velsen aangeboden. Het monument toont drie kanaalgravers en werd in 2005 bij het Pontplein onthuld door oud-gemeentearchivaris Siebe Rolle. Hoewel de gravers wel uitkeken over het vooral door hun harde werken tot stand gekomen kanaal, stond het beeld daar toch op een achterafplekje.

Achterafhoekje

De IJmuidense schrijfster Conny Braam heeft al jaren gepleit voor de verhuizing van het monument naar een zichtbaardere plek bij de Zuidersluis. Conny is bij IJmuidenaren vooral bekend van onder meer de roman ‘De Woede van Abraham’, waarin ze ons meeneemt naar het leven van de kanaalgravers van weleer. Maar landelijk staat zij vooral voor daadkracht tegen apartheid, onderdrukking en uitbuiting. Eind 2019 houdt Conny tijdens lezingen bij het Zee en Havenmuseum een pleidooi om het beeld De Kanaalgravers, ‘dat nu in een achterafhoekje weggedrukt staat’, een prominente plaats in IJmuiden te geven. Haar pleidooi krijgt veel bijval.

In het zicht van de viering van het 150-jarig ‘bestaan’ van IJmuiden is de verhuizing een feit! Sinds begin vorige week staat het monument dicht bij de plek waar de titanenstrijd is begonnen, waar ze jarenlang hebben gestreden tegen het zand, de elementen en de uitbuiting door hun meerderen, en waar ze nu uitkijken over een belangrijk deel van de vruchten van gezwoeg: het zuiderbuitenkanaal. Aan de kade waar het beeld staat werkt de gemeente samen met bewoners van Oud-IJmuiden aan een groene promenade met bomen en bankjes, om er een prettige ontmoetingsplek met oog voor de historie van Oud-IJmuiden met een prachtig uitzicht over het Noordzeekanaal en de sluizen van te maken.

Heronthulling

De officiële heronthulling van het monument zal plaatsvinden op 8 maart, om 15.00 uur. Dit is ook Internationale Vrouwendag. Hierover meldt Conny Braam in een reactie op Facebook: ‘Kunnen we meteen de dappere vrouwen van de kanaalgravers eren. Tenslotte gingen die tijdens de grote staking met potten en pannen voorop!’

Bij de onthulling houdt onze burgemeester een toespraak, vertelt Conny Braam over het belang van deze plek en draagt het Dichterscollectief Velsen een speciale editie van het gedicht De Kanaalgravers voor. De Jutter | Hofgeest zal verslag doen van dit bijzondere moment.

Fotobijschrift: Het monument De Kanaalgravers op de nieuwe plek bij de Kleine Sluis, met enkele van de eerste woningen van IJmuiden, de sluiswachterswoningen, op de achtergrond. Foto: Erik Baalbergen, 18 februari 2026.

Foto: