We staan stil bij een typisch IJmuidens onderwerp met een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor Scheveningen-Radio (deel 2).

Door Erik Baalbergen

Hoewel de naam anders doet vermoeden speelt kuststation Scheveningen-Radio een belangrijke rol in de geschiedenis van IJmuiden. In twee afleveringen probeer ik de levensloop van deze spin in het radioweb tussen zeevarenden en walbewoners te schetsen. Deel 1 behandelde het begin van het kuststation tot aan de Tweede Wereldoorlog. In deel 2 kijken we naar de geschiedenis tussen de bevrijding en het laatste bericht op oudejaarsdag 1998, het einde van Scheveningen-Radio.

Direct na de oorlog pakt Scheveningen-Radio haar activiteiten weer op. Men kan voor het radioverkeer gebruik maken van de apparatuur van twee in Amsterdam ter reparatie liggende schepen. De Mapia van de Maatschappij Nederland, die daar voor een dokbeurt ligt en een moderne korte golf-installatie aan boord heeft, en de sleepboot Hudson worden in gebruik genomen als noodlocaties.

Watertoren

Intussen werkt men in IJmuiden weer aan de inrichting van een kuststation. Omdat de hoge antennemast bij de Zuidersluis in de oorlog is verdwenen, wordt voor een ontvangstantenne een ander bestaand punt in IJmuiden gezocht. De watertoren aan de Evertsenstraat biedt uitkomst. In twee klaslokalen van de nabijgelegen Wilhelminaschool aan de Houtmanstraat wordt met toestellen van de marine en van alle kanten bijeengeraapte onderdelen een noodkuststation ingericht. In hetzelfde schoolgebouw is ook al een postkantoor gevestigd.

In Scheveningen is het zendstation met de 110 meter hoge masten tijdens de oorlog vernield. Met twee in de magazijnen van de PTT gevonden zenders en een gashouder in Den Haag als hoog punt voor de zendantenne wordt een zendstation ingericht. Op 29 juni 1945 start Scheveningen Radio weer met eigen apparatuur, aanvankelijk weer op de 600 meter band. Geleidelijk wordt meer apparatuur verzameld om de diensten uit te breiden. Sinds april 1946 zijn radiotelefoniegesprekken met trawlers en per oktober 1946 zijn radiopeilingen weer mogelijk.

Tot vlak na de oorlog is radiotelegrafie en radiotelefonie voornamelijk mannenwerk. Bij gebrek aan ‘mankracht’ na de oorlog komen steeds meer vrouwen in dienst en klinken in 1946 de eerste vrouwelijke stemmen op Scheveningen-Radio. Daarmee is het ’s werelds eerste kuststation met vrouwelijke radiotelefonisten.

Tweede Sluiseiland

Als de noodlocatie van Radio-Scheveningen aan de Houtmanstraat operationeel is, worden plannen gesmeed voor de verhuizing naar een nieuw gebouw in de Spaarndammerpolder. Omdat het PEN het sterkstroomnet uitgerekend over de beoogde locatie heeft gepland, wordt uiteindelijk toch gekozen voor het Tweede Sluiseiland, tussen de Middensluis en de Noordersluis. Hier verrijst een groot en – om het zicht over het sluizencomplex niet te verstoren – laag en diep in de grond liggend gebouw met een antennepark. Om de kwetsbare elektrische apparatuur te beschermen tegen de zilte atmosfeer en zout stuifwater is het gebouw voorzien van luchtzuivering en dubbele buitenmuren.

In 1951 verhuist Scheveningen-Radio, met dan in totaal 90 medewerkers, van de noodlocatie naar dit nieuwe onderkomen. Op 22 november 1951 – ruim 25 jaar na de verhuizing naar IJmuiden – wordt het nieuwe complex door de directeur-generaal van de PTT de heer L. Neher geopend en officieel in gebruik gesteld. De vrijwel naadloze overschakeling van de diensten van de Houtmanstraat naar het nieuwe complex heeft al in het voorafgaande weekend, in de nacht van zaterdag op zondag plaatsgevonden.

Scheveningen-Radio verzorgt steeds meer radiocommunicatiediensten, zoals per 1 oktober 1957 marifoonverkeer voor de korte afstand met zeeschepen en per 1960 Telex-over-Radio (ToR). Dat betekent dat ook meer personeel en installaties gehuisvest moeten worden. Rijkswaterstaat staat uitbreiding van het complex op het Tweede Sluiseiland niet toe en wederom moet Scheveningen-Radio op zoek naar een nieuwe locatie.

Lange Nieuwstraat

Die wordt gevonden in de vorm van de bovenste vier verdiepingen van het nieuwe ‘post- en radiogebouw’ – beter bekend als het postkantoor – aan de Lange Nieuwstraat, tegenover het Marktplein. In 1966 gaat de eerste spade de grond in. Op het dak van deze grijze kolos wordt een grote paraboolstraalantenne (een ‘oor’) geplaatst voor een straalverbinding met de PTT-Toren in de Waarderpolder bij Haarlem, die weer in verbinding staat met diverse ontvangststations. In de nacht van 1 op 2 februari 1971 verhuizen de meeste onderdelen van het tweede Sluiseiland naar de nieuwe locatie in het postkantoor aan de Lange Nieuwstraat. Een maand later, van 8 op 9 maart, verhuist de afdeling radiotelefonie- en marifoonverkeer. Op 17 november wordt stelt prinses Beatrix Scheveningen-Radio officieel in bedrijf in het nieuwe onderkomen.

Vanaf deze nieuwe locatie in de ‘rots’ biedt het kuststation een scala aan diensten aan, zoals het verzorgen van het radio- en marifoonverkeer met schepen, het afluisteren van de noodfrequenties (telegrafie en telefonie) en reageren op maritieme noodoproepen, het geven van weerberichten en stormwaarschuwingen, ijsberichten, veiligheidsberichten en nieuwsberichten (onder andere een dagelijks perscommuniqué), en het onderhouden van een radio-medische dienst. Voor de communicatie staat het kuststation in verbinding met en voert het de regie over diverse zend- en ontvangststations in het hele land. Vanuit de grijze rots aan de Lange Nieuw is Scheveningen-Radio nog jarenlang voor velen op zee en hun naasten op de wal een rots in de branding.

Laatste bericht

De techniek schrijdt inmiddels verder voort. Met de opmars van de satelliet en de mobiele telefonie wordt steeds minder gebruik gemaakt van de diensten van Scheveningen-Radio. In 1987 wordt de ontvangst en begeleiding van maritieme noodoproepen overgenomen door de Kustwacht, die in hetzelfde gebouw gevestigd wordt. Begin 1999 wordt wereldwijd gestopt met radioverkeer via radiokuststations en worden schepen verplicht via de satelliet te communiceren.

Op 31 december 1998 staakt Scheveningen-Radio haar activiteiten, na het verzenden om 16.00 uur van het bericht ‘Wij wensen U en de bemanning voor de laatste maal een goede vaart en tevens een voorspoedig nieuwjaar’. Dit laatste bericht wordt zowel via de seinsleutel bediend door Theo Scholten als via de stem van Meta van Beijeren verzonden. Ondanks de naam ‘Scheveningen-Radio’ is het kuststation, dat 94 jaar lang een onzichtbare band heeft gesmeed tussen mensen op land en mensen op zee, toch een typisch stukje IJmuidense historie.

Fotobijschrift: Het zend- en ontvangststation van Scheveningen-Radio op het Tweede Sluiseiland, september 1970. Foto: Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Velsen, invnr. 12276