We staan even stil bij een typisch IJmuidens onderwerp aan de hand van een foto en naar aanleiding van de actualiteit, een stukje geschiedenis, een bijzondere gebeurtenis, een evenement of gewoon een van de mooie taferelen die IJmuiden biedt. In deze aflevering aandacht voor de Blikkenbuurt.

Door Erik Baalbergen

Op heel oude prentbriefkaarten en foto’s van schepen in de Middensluis zijn aan de noordkant van de sluiskolk huizen te zien. Deze huizen staan in ‘IJmuiden over de Sluis’, beter bekend als ‘Blikkenbuurt’ of ‘Blikken Buurt’. De naam spreekt ongetwijfeld tot veler verbeelding. Er zijn nog genoeg IJmuidenaren die zich de naam herinneren als de plek waar een ouder of grootouder is geboren, heeft gewoond of er een bedrijfje heeft gehad. We nemen even een kijkje benoorden IJmuiden, maar dan wel ruim een eeuw geleden.

Groote Sluis

Het verhaal van de Blikkenbuurt begint rond de aanleg van de Middensluis. De in 1876 geopende sluizen, de tegenwoordige Kleine Sluis en Zuidersluis, zijn al snel te klein voor de steeds groter wordende schepen van die tijd. Daarom start in 1889 in de duinvlakte aan de noordkant van het kanaal, een kleine halve kilometer ten noordoosten van de eerste sluizen, de aanleg van een grotere sluis. Deze nieuwe sluis wordt in 1896 geopend en krijgt de toepasselijke naam ‘Groote Sluis’. Het is tot in 1913 ‘s werelds grootste schutsluis. Pas na de ingebruikname van de Noordersluis in 1930 wijzigt de naam in Middensluis.

Nieuwe woonbuurt

Na het gereedkomen van de Groote Sluis krijgt de Maatschappij Breesaap, eigenaar van de gronden ten noorden van de sluis, verschillende aanvragen voor bouwgrond. De maatschappij verkoopt percelen voor particuliere bebouwing langs de oude Kanaalweg en latere Sluisweg, die noord-zuid door de Breesaap loopt en die na de aanleg van de Groote Sluis ten noorden van de binnendeur eindigt. Ten westen hiervan, en ten noorden van de buitendeur, worden ook percelen verkocht. Voor dit laatste groepje rechthoekige percelen wordt een grondplan opgesteld met een rechthoekig stratenpatroon, in lijn met het eerste bouwplan van IJmuiden.

Op een kadasterkaart uit 1905 is dit mini-Manhattan-stijl grondplan goed te zien. De Maatschappij Breesaap voorziet de straten niet van bestrating, verlichting en riolering. Het betreft immers geen officieel bouwplan, omdat al snel na de opening van de Groote Sluis duidelijk is dat er een nog grotere sluis ten noorden van de sluis zal komen. De bebouwing zal dus geen lang leven beschoren zijn. Toch worden er huisjes gebouwd, onder meer door de Egmondse aannemer Zwart.

IJmuiden over de Sluis

Zo ontstaat in de Breesaap aan de noordzijde van de Groote Sluis de nieuwe woonbuurt Noorddorp of IJmuiden over de Sluis. Bronnen spreken over een wat ongeregeld buurtje met zo’n honderd arbeidershuisjes, enkele kroegen en een kruidenierswinkel. In de volksmond wordt het buurtje de Blikkenbuurt genoemd omdat de bewoners hun erven en schuurtjes tegen stuivend duinzand beschermen met oude blikken platen en platgeslagen carbidbussen. We komen ook de naam Dubbele Buurt sporadisch tegen. De naam Blikkenbuurt wordt in die tijd vaker gebruikt voor soortgelijke buurtjes in kustplaatsen, zoals in Hoek van Holland.

Blikkenbuurters

De bevolking van de nieuwe buurt bestaat uit achtergebleven werkers (“polderkerels”) van de Groote Sluis, Urker vissers en personeel van Volker en Bos die met zandzuigers rond het kanaal bezig zijn. Voor een indruk van de Blikkenbuurters moeten we het vooral hebben van sporadische krantenartikelen en persoonlijke herinneringen die in de loop der jaren geboekstaafd zijn.

Vooral Jan van Baarsel is hierbij verdienstelijk via zijn rubriek ‘IJmuiden wat vertel je me nou?’. Zo is er een mooi verhaal over de Geit van Kees Nukoop die moestuintjes rond de Blikkenbuurt kaalvreet en ook regelmatig uitstapjes maakt naar IJmuiden en de vishal. Ook zou een egaal stukje grasland in de Blikkenbuurt de bakermat zijn van voetbalclub Stormvogels, nog vóór de club officieel werd opgericht in 1912.

School

In de Blikkenbuurt wordt in 1911 een schoolgebouw van de ‘voorbereidende school der Ned. Herv. Gemeente’ met drie lokalen geopend. De school start met 24 leerlingen. Al een dag vóór de opening komt het bericht dat de buurtschap binnen enkele jaren gesloopt gaat worden voor de aanleg van de Noordersluis. Ter vervanging bouwt de Ned. Herv. Gemeente later een vervangende school op een zandvlakte in Nieuw-IJmuiden, aan de latere James Wattstraat. Deze nieuwe school krijgt de naam Insingerschool.

Kliekjes en kroegen

Tijdens de mobilisatie van 1914-1918 zoeken soldaten van het pantserfort aan de noordelijke monding van het kanaal gezelligheid in onder meer de kroegen in en rond de Blikkenbuurt. Het fort ligt dan nog niet op een eiland en is eenvoudig via de noordelijke kanaaloever te bereiken. Ook trekken tijdens deze periode dagelijks kinderen uit de Blikkenbuurt naar het pantserfort om hun maagjes, emmertjes en pannetjes te vullen met de kliekjes van de manschappen. Een luitenant steekt hier na een tijdje een stokje voor en beveelt dat de etensresten moeten worden verzameld in een ton voor de varkens en niet aan de “proletariërskinderen” moeten worden gegeven. Of het uiteindelijk toch nog goed gekomen is, vertelt het verhaal niet.

Direct na de Eerste Wereldoorlog zijn er regelmatig Britse mijnenvegers in IJmuiden. De Britten vermaken zich aanvankelijk in de kroegen in IJmuiden, maar worden daar vanwege hun vechtlust niet meer toegelaten. Ze wijken uit naar kroegen over de sluis, in en rond de Blikkenbuurt. Wellicht mede daardoor hebben IJmuidenaren een kijkje hebben op de Blikkenbuurters, zoals uit latere verhalen blijkt. Maar ja, zo hebben IJmuidenaren van destijds ook een kijkje op IJmuiden over de Bruggers en Velseroorders. Alsof het in IJmuiden allemaal zo geweldig is!

IJzeren Man

Het einde van de Blikkenbuurt komt met de aanleg van de Noordersluis. Hiertoe wordt vanaf 1919 een flink stuk van de Breesaap met zijn bosgebieden en het omliggende duingebied opgeofferd. Met de zogenoemde IJzeren Man, een grote graafmachine, worden de duinen afgegraven. Het zand wordt gebruikt bij onder meer de bouw van het Amsterdamse Olympisch Stadion en de aanleg van wegen. De Blikkenbuurt, met dan zo’n honderdvijftig woningen, wordt in het begin van de jaren twintig gesloopt voor de aanleg van het buitentoeleidingskanaal en valt uiteindelijk ten prooi aan de IJzeren Man. Gezinnen moeten hun huizen verlaten, zonder dat er vervangende woonruimte beschikbaar is. De IJmuider Courant van een eeuw geleden vindt het jammer dat er in de dagen van woninggebrek zoveel huizen moeten verdwijnen, maar betreurt het verdwijnen van de Blikkenbuurt niet. Wederom een oordeel van “elitaire IJmuidenaren”?Fotobijschrift: Een van de weinige afbeeldingen van een gezicht op de Blikkenbuurt ten noorden van de Middensluis, 1920. Foto: Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Velsen, invnr. 3027. Met behulp van AI heb ik de oorspronkelijke foto in slechte kwaliteit bijgewerkt tot een toonbaarder resultaat